Of hoe de drive bij de Corona-onderzoekers vergelijkbaar is aan die van de hamsteraars van toiletpapier.

We leven in een andere wereld. Ofwel zitten we of werken we thuis, zonder dat het vakantie is, of gaan we naar het werk zonder dat er files zijn. Meer nog, de stad is uitgestorven, er is alleen nog leven op kleine schermpjes. Behalve dan natuurlijk voor wie in de zorg werkt, de bevoorrading, de handhaving en andere noodzakelijke sectoren.

We ondervinden aan den lijve dat we niet meer kunnen voorspellen hoe ons concrete doen en laten er binnen 14 dagen uit zal zien, of over een maand of in de vakantieperiode? Het zijn werkelijk ongekende situaties waarvan we hopen dat die snel voorbij zullen zijn, of dat de beperkingen toch wat worden opgeheven, leve de terugkeer naar het gekende.

Vroeger (sic) zochten we het onvoorspelbare zelfs regelmatig op. Tussen de saaie voorspelbaarheid van het dagelijkse doen en laten vonden we ontspanning al supporterend voor een voetbalploeg waarvan we ook op voorhand niet wisten of ze zou winnen of niet. Lekker spannend! Sportwedstrijden allerhande vormen een geconstrueerde onvoorspelbaarheid die wordt opgezocht voor ontspanning. Veel vormen van ontspanning hebben iets onvoorspelbaars in zich: festivals, reizen, soap’s bekijken tot zelfs mensen ontmoeten, op voorhand weet je niet volledig hoe het gaat verlopen. We zoeken de verrassing, het nieuwe, de uitdaging want het alledaagse is al vlug saai.

We zijn evolutionair goed toegerust om met moeilijk te voorspellen leefomgevingen om te gaan. Elk biologisch wezen dat zich kon voortbewegen, waarvan wij uiteindelijk afstammen, moest elke dag opnieuw op pad om voedsel te vinden, zich af en toe voort te planten en voor het lijfsbehoud te zorgen. Elke dag was het even onvoorspelbaar of het wel zou lukken. Darwin leert dat de evolutie die individuen bevoordeligde die zich het best aan deze onzekere context aanpasten en dat waren niet persé de sterksten of de slimsten. Dat heeft geleid tot twee systemen in het brein die het gedrag vormgeven en die geprikkeld kunnen worden door het onvoorspelbare.  Samen geven ze ons dat evolutionair voordeel.

Het ligt voor de hand dat het denkvermogen daar één van is: de mogelijkheid om uit ervaring te leren, er werkingsprincipes uit af te leiden, nieuwe vraagstukken met bestaande kennis te analyseren en voorspellingen te maken over toekomstige oplossingen en die te evalueren. Meer alledaags is dat proberen te snappen wat er gaande is, verklaringen zoeken of daarover piekeren. Het tweede systeem is meer actiegericht. Het is een drang om bij onzekerheid door te gaan, een verlangen om verandering te brengen. Dat is de drang die wetenschappers voelen om een ‘oplossing’ te vinden en doorgaan met zoeken, studeren en experimenteren, ... zonder er zeker van te zijn een vaccin te vinden, al geloven ze dat wel.

Ons gedrag wordt sterk door de context, de ‘omstandigheden’ bepaald. Dat gedragsantwoord is tegelijk motivationeel, in de vorm van een behoefte ergens mee bezig te zijn, gedrag te blijven herhalen. Het is ook cognitief van aard: er over nadenken en een uitleg verzinnen. Mensen praten soms zo hard in zichzelf dat ze anderen niet horen, of kunnen zo bezig zijn dat ze de tijd vergeten.

Het is volledig te begrijpen dat mensen die geconfronteerd worden met nooit geziene schaarste aan toiletpapier dat kleinood zo belangrijk maken dat ze er erg veel moeite voor gaan doen, hun winkelkarretje ermee vullen en er zelfs ruzie om maken. Eenzelfde obsessie die hen nadien, als wetenschapper, de energie geeft om uren in het laboratorium bezig te zijn. Maar ook complot theorieën, als pseudowetenschap over waar dat onvoorspelbare virus vandaan komt, vinden gedreven aanhangers.

Het nieuwe, het onvoorspelbare, kan even belonend zijn als het vervullen van basisbehoeften en men kan er even verslaafd aan raken als aan alcohol of aan tabak. Het onvoorspelbare maakt gamen en gokken aantrekkelijk.

Ik heb bewust de term ‘onvoorspelbaar’ gebruikt om deze Corona-tijd aan te duiden, anderen zouden over ‘onzekerheid’ hebben gesproken. Onvoorspelbaarheid is gelijk aan ‘keuze-onzekerheid’ (eng.: uncertainty) wat niet samenvalt met ‘onzekerheid’ in het Nederlands dat een breder begrip is.  Existentiële onzekerheid kan het gevolg zijn van een aanhoudende onvoorspelbaarheid of dreiging die er zeker ook is gezien de economische gevolgen, het levensbedreigende karakter van de ziekte, en de sociale isolatie voor velen.

Uit de gedrags biologie kunnen we wel leren dat mensen om kunnen gaan met ‘onvoorspelbaarheid’ door er bijvoorbeeld mentaal mee bezig te zijn. Bijvoorbeeld: het eindeloos uitmelken van de dagelijkse ‘cijfers’. Vandaar het belang van juiste informatie op ieders niveau. De voorspelbaarheid verhoogt met meer concrete draaiboeken over het verdere verloop van de maatregelen.  Mensen moeten hun dadendrang kwijt geraken in hobby’s of repetitief gedrag zoals puzzelen of wandelen of de kunstmatige spanningswisselingen opzoeken van computer spelletjes of tv-series. Ze moeten zich ook kunnen beschermen door te hamsteren of brood te gaan bakken.

Tegelijk zal deze onvoorspelbare context inzichten bieden en veranderingen mogelijk maken die in een volledig voorspelbare samenleving niet mogelijk zouden zijn.

Zie ook: Hallmark artikel 3: Wat motiveert gokgedrag?